Nghĩa vụ quân sự là xung đột có hệ quả tức thời nhất trong các nghĩa vụ kép, vì nó không chỉ tạo ra một khoản phải nộp — nó có thể ngăn một người rời khỏi nước mà họ vừa đặt chân tới. Nhưng nó cũng là xung đột có nhiều cơ chế xử lý nhất, và gần như mọi trường hợp khó đều bắt nguồn từ việc không hỏi trước chuyến đi.
Vì sao nguyên tắc lãnh thổ quyết định mọi thứ ở đây
Một nước không thể cưỡng chế nghĩa vụ quân sự với người đang ở nước khác. Không có cơ chế nào để làm điều đó.
Nhưng ngay khi người đó nhập cảnh, tình hình đảo ngược hoàn toàn — họ đang trên lãnh thổ của nước đòi hỏi, với tư cách công dân của nước đó, và nước đó có đầy đủ công cụ.
Hệ quả cụ thể: rủi ro không phân bố đều theo thời gian mà tập trung vào đúng thời điểm nhập cảnh. Đây là lý do vấn đề này hầu như luôn xuất hiện dưới dạng câu hỏi "về thăm nhà có sao không" chứ không phải dưới dạng một khoản nợ.
Và cũng vì vậy, nó là vấn đề hoàn toàn kiểm soát được bằng việc chuẩn bị trước — khác với nhiều nghĩa vụ khác.
Nước nào có thể đòi
Ba câu hỏi xác định một người có thuộc diện hay không.
Nước đó có chế độ nghĩa vụ quân sự bắt buộc không? Nhiều nước đã bỏ, nhiều nước vẫn giữ, và một số nước đã bỏ rồi khôi phục lại.
Quy định có áp cho công dân đang cư trú ở nước ngoài không? Đây là câu quan trọng nhất và câu trả lời khác nhau rất nhiều. Có nước chỉ gọi người cư trú trong nước; có nước gọi mọi công dân bất kể ở đâu.
Mình có nằm trong độ tuổi và diện áp dụng không? Độ tuổi, giới tính, tình trạng sức khoẻ, tình trạng học tập — mỗi hệ thống có tiêu chí riêng.
Ba câu này phải hỏi riêng cho từng quốc tịch. Và với người Việt, câu thứ hai là câu cần làm rõ sớm nhất, vì nó quyết định mọi chuyến về nước trong nhiều năm.
Bốn cơ chế xử lý thường có
Thoả thuận song phương về tránh nghĩa vụ quân sự kép. Một số cặp nước có thoả thuận này, thường theo nguyên tắc: thực hiện ở nước thường trú thì được coi là đã hoàn thành ở nước kia. Nếu cặp nước của mình có thoả thuận như vậy thì đây là hướng đơn giản nhất — nhưng phải làm thủ tục để được công nhận, không tự động.
Hoãn vì đang cư trú ở nước ngoài. Nhiều hệ thống cho hoãn khi công dân đang học tập hoặc làm việc ở nước ngoài. Điểm cần lưu ý: hoãn không phải miễn — nó có thời hạn và thường phải gia hạn định kỳ.
Miễn theo diện. Sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình, hoặc các diện riêng mà từng nước quy định.
Đóng khoản thay thế. Một số hệ thống cho phép công dân ở nước ngoài nộp một khoản thay cho việc thực hiện. Cơ chế này không phổ biến nhưng đáng hỏi.
Điều nguy hiểm nhất: hoãn hết hạn mà không biết
Đây là tình huống gây rắc rối nhiều nhất trong thực tế.
Một người xin hoãn khi đi du học, được chấp thuận, rồi ở lại nước ngoài làm việc và không nghĩ tới nữa. Nhiều năm sau về thăm nhà — và phát hiện giấy hoãn đã hết hạn từ lâu.
Cơ chế sinh ra vấn đề: giấy hoãn thường có thời hạn và cần gia hạn, nhưng không ai gửi nhắc tới địa chỉ ở nước ngoài. Người trong cuộc không nhận được thông báo nào và mặc định rằng mọi thứ vẫn ổn.
Cách phòng rất đơn giản và nên làm ngay: tìm lại giấy hoãn, xem hạn ghi trên đó, và đặt nhắc trước vài tháng. Nếu không còn giữ, hỏi cơ quan đại diện về tình trạng của mình.
Việc cần làm trước một chuyến về nước
Bốn bước, bắt đầu từ vài tháng trước chứ không phải tuần trước.
Hỏi cơ quan đại diện về tình trạng nghĩa vụ quân sự của mình, nêu rõ tuổi, nơi cư trú, và các giấy tờ hoãn hoặc miễn đã có. Đây là câu hỏi mà cơ quan đại diện xử lý thường xuyên và thường trả lời được.
Nếu có giấy hoãn hoặc miễn, kiểm hạn và mang theo bản gốc.
Nếu chưa rõ tình trạng, làm rõ trước khi đặt vé — không phải sau. Một số thủ tục chỉ làm được từ nước ngoài, và về rồi mới xử lý thì lựa chọn hẹp hơn nhiều.
Nếu tình trạng phức tạp, hỏi luật sư có kinh nghiệm về lĩnh vực này. Đây là loại việc mà lời khuyên chung không thay được tư vấn cho trường hợp cụ thể, vì kết quả phụ thuộc vào tuổi, vào giấy tờ đang có, và vào quy định đang áp dụng.
Với con trai sinh ra ở nước ngoài
Phần đáng lưu ý nhất với các gia đình Việt, vì nó liên quan tới quyết định phải đưa ra từ rất sớm.
Một đứa trẻ được đăng ký quốc tịch Việt Nam sẽ mang tư cách công dân — và tư cách đó đi kèm các nghĩa vụ khi đủ tuổi, trong đó có thể có nghĩa vụ quân sự.
Điều này không phải lý do để không đăng ký quốc tịch cho con — quốc tịch mang lại nhiều thứ hơn là nghĩa vụ, và các bài khác trong chủ đề đã nói về giá trị của việc giữ mắt xích không đứt. Nhưng nó là một yếu tố nên biết trước và lên kế hoạch, thay vì phát hiện khi con đã tới tuổi.
Ba việc nên làm: hỏi rõ quy định áp cho công dân sinh ra và cư trú ở nước ngoài; ghi mốc tuổi vào bản đồ quốc tịch gia đình; và khi con gần tới tuổi, hỏi lại vì quy định có thể đã đổi.
Điều không nên làm
Hai cách xử lý mà nhiều người nghĩ tới nhưng đều tệ hơn việc hỏi trước.
Nhập cảnh bằng hộ chiếu nước kia để tránh bị nhận ra. Cách này không giải quyết được gì — quốc tịch không mất đi vì dùng giấy tờ khác, và nó tạo thêm một vấn đề về khai báo. Chuyên mục về hai hộ chiếu sẽ nói kỹ hơn vì sao.
Tránh về nước vô thời hạn. Có tác dụng về mặt rủi ro tức thời, nhưng nó là cái giá rất lớn — nhiều người không về được khi cha mẹ ốm hoặc mất. Và trong phần lớn trường hợp, cái giá đó không cần thiết, vì vấn đề xử lý được bằng vài thủ tục.
Điểm chung của cả hai: chúng là phản ứng với một tình trạng chưa được làm rõ. Làm rõ trước thường cho ra một kết luận nhẹ nhàng hơn nhiều so với những gì người ta lo.
Mang hai quốc tịch có phải thực hiện nghĩa vụ quân sự ở cả hai nước không?
Về nguyên tắc mỗi nước đòi theo luật của mình, nhưng nhiều cặp nước có thoả thuận tránh nghĩa vụ kép, và nhiều hệ thống cho hoãn hoặc miễn với công dân cư trú ở nước ngoài. Phải hỏi và làm thủ tục, không tự động.
Rủi ro xuất hiện vào lúc nào?
Vào thời điểm nhập cảnh vào nước đòi hỏi. Trước đó nghĩa vụ chỉ tồn tại trên giấy vì không có cơ chế cưỡng chế với người ở nước khác.
Đã xin hoãn khi đi du học thì có yên tâm không?
Cần kiểm hạn. Giấy hoãn thường có thời hạn và cần gia hạn, nhưng không ai gửi nhắc tới địa chỉ ở nước ngoài — nhiều người phát hiện đã hết hạn từ lâu khi về thăm nhà.
Con trai sinh ở nước ngoài có thuộc diện không?
Tuỳ quy định áp cho công dân sinh ra và cư trú ở nước ngoài. Nên hỏi rõ từ sớm và ghi mốc tuổi vào hồ sơ gia đình, thay vì phát hiện khi con đã tới tuổi.
