Ở Việt Nam, người song tịch được coi là công dân Việt Nam, nên Đại sứ quán, Tổng lãnh sự quán Mỹ, Úc, Canada hay Đức thường không thể bảo hộ theo nghĩa can thiệp chính thức với nhà chức trách Việt Nam như với người nước ngoài. Nhưng "không bảo hộ ngoại giao được" không có nghĩa là không giúp gì: họ vẫn cấp hộ chiếu khẩn, báo tin cho gia đình, giới thiệu bác sĩ và luật sư, lo giấy tờ khi công dân của họ qua đời. Biết rõ ranh giới này giúp bạn gọi đúng nơi, đúng việc khi có chuyện.
- Công ước La Hay 1930 (Điều 4): một nước không thể bảo hộ ngoại giao công dân mình trước một nước mà người đó cũng mang quốc tịch.
- Công ước Viên về quan hệ lãnh sự 1963 (Điều 36): nước sở tại thông báo cho lãnh sự khi bắt giữ người nước ngoài, nếu người đó yêu cầu.
- Người song tịch nhập cảnh bằng hộ chiếu Việt Nam thường được xử lý hoàn toàn như công dân Việt Nam.
- Đăng ký công dân ở nước ngoài: STEP (Mỹ), Smartraveller (Úc), Registration of Canadians Abroad (Canada), danh sách Elefand (Đức).
- Lãnh sự quán không trả viện phí, không trả tiền phạt, không can thiệp vào việc xét xử.
Vì sao lãnh sự quán nước kia bị giới hạn khi bạn ở Việt Nam?
Vì luật quốc tế coi Việt Nam có quyền đối xử với công dân của mình theo luật Việt Nam, kể cả khi người đó mang thêm quốc tịch khác. Bảo hộ ngoại giao là việc một nước đứng ra đòi quyền lợi cho công dân của mình trước một nước khác. Khi "nước khác" ấy cũng coi người đó là công dân, yêu sách trở thành chuyện can thiệp vào quan hệ giữa một nhà nước với chính công dân của họ. Đó là nội dung Điều 4 Công ước La Hay 1930, và đến nay vẫn là cách các nước vận hành.
Trên thực tế, mức độ giới hạn tuỳ vào cách bạn hiện diện ở Việt Nam. Người nhập cảnh bằng hộ chiếu Mỹ, có thị thực, chưa từng làm giấy tờ Việt Nam thường được nhà chức trách xử lý như người nước ngoài trong các việc hằng ngày. Người nhập cảnh bằng hộ chiếu Việt Nam, có căn cước, đứng tên nhà đất ở Việt Nam thì gần như chắc chắn được xử lý như công dân Việt Nam.
Lãnh sự quán làm được gì, không làm được gì?
| Tình huống | Lãnh sự quán nước kia thường làm được | Thường không làm được |
|---|---|---|
| Mất hộ chiếu nước ngoài | Cấp hộ chiếu mới hoặc hộ chiếu khẩn | Cấp giấy tờ Việt Nam thay bạn |
| Tai nạn, nằm viện | Danh sách bác sĩ, bệnh viện; liên lạc người thân; hướng dẫn chuyển tiền | Trả viện phí, chi phí vận chuyển y tế |
| Bị tạm giữ, bắt giữ | Cung cấp danh sách luật sư, cố gắng thăm và báo tin cho gia đình nếu được phép | Bảo lãnh, can thiệp vào điều tra, xét xử |
| Qua đời | Báo tử cho nước kia (ví dụ Consular Report of Death Abroad của Mỹ), hướng dẫn đưa thi hài hoặc tro cốt về | Trả chi phí mai táng, vận chuyển |
| Thiên tai, khủng hoảng | Thông tin an toàn, có thể tổ chức sơ tán công dân nếu tình hình rất nghiêm trọng | Bảo đảm chỗ cho mọi người |
Ở chiều Việt Nam, khi bạn là công dân Việt Nam đang ở Việt Nam, "bảo hộ" theo nghĩa lãnh sự không áp dụng — bạn được bảo vệ như mọi công dân, qua công an, toà án, bệnh viện, chính quyền địa phương.
Năm tình huống và nên gọi ai trước
- Tai nạn giao thông ở Đà Nẵng, gãy tay. Gọi cấp cứu 115, công an 113. Nếu có bảo hiểm du lịch quốc tế, gọi đường dây của hãng bảo hiểm ngay để được bảo lãnh viện phí tại các bệnh viện như Vinmec, Hoàn Mỹ. Lãnh sự quán chỉ cần khi bạn cần báo tin cho gia đình ở nước ngoài hoặc mất giấy tờ.
- Mất ví có hộ chiếu Úc ở Hội An. Trình báo công an phường để lấy giấy xác nhận mất. Liên hệ Đại sứ quán Úc tại Hà Nội hoặc Tổng lãnh sự quán Úc tại TP.HCM để làm hộ chiếu khẩn. Nếu bạn nhập cảnh bằng quyển này kèm giấy miễn thị thực, còn phải làm thủ tục với cơ quan quản lý xuất nhập cảnh để xuất cảnh bằng quyển mới.
- Bị tạm giữ ở TP.HCM sau một tranh chấp làm ăn. Yêu cầu được gặp luật sư và báo tin cho người thân. Nếu bạn nhập cảnh bằng hộ chiếu Việt Nam, đừng kỳ vọng lãnh sự quán nước kia được vào thăm ngay; hãy để người nhà liên hệ một văn phòng luật sư Việt Nam.
- Cha mẹ già song tịch qua đời ở quê. Khai tử tại Uỷ ban nhân dân cấp xã theo luật Việt Nam. Sau đó báo cho lãnh sự quán nước kia để có giấy báo tử của nước đó — cần cho thừa kế, lương hưu, bảo hiểm ở nước ngoài.
- Bão lớn ở miền Trung khi đang về thăm. Theo dõi chỉ đạo của chính quyền địa phương; đăng ký trên hệ thống của nước kia (STEP, Smartraveller) để nhận cảnh báo và để họ biết bạn đang ở đâu.
Chuẩn bị gì trước khi về Việt Nam?
- Đăng ký công dân ở nước ngoài với nước kia: STEP của Bộ Ngoại giao Mỹ, Smartraveller của Úc, Registration of Canadians Abroad của Canada, danh sách Elefand của Đức. Miễn phí, mất vài phút.
- Mua bảo hiểm du lịch quốc tế có vận chuyển y tế. Bảo hiểm y tế ở Mỹ, Úc thường không chi trả ở Việt Nam, hoặc chỉ hoàn lại sau.
- Lưu số điện thoại của đại sứ quán, tổng lãnh sự quán nước kia, một văn phòng luật sư và một bệnh viện quốc tế ở nơi bạn ở (Bạch Mai, Chợ Rẫy là bệnh viện công lớn; FV, Vinmec là bệnh viện tư có khoa quốc tế).
- Chụp và lưu bản sao cả hai hộ chiếu, giấy miễn thị thực, thẻ căn cước trên điện thoại và trong thư điện tử.
- Dặn người thân biết bạn dùng quyển nào để nhập cảnh — thông tin này quyết định cơ quan nào làm việc với bạn khi có chuyện.
Điều ít ai nói: chọn quyển hộ chiếu là chọn "người bảo vệ"
Mỗi lần nhập cảnh, bạn đang ngầm chọn tư cách mà nhà chức trách nhìn thấy trước tiên. Người về Việt Nam ngắn ngày, chủ yếu du lịch, không có tài sản hay công việc ở đây đôi khi chọn nhập cảnh bằng hộ chiếu nước ngoài kèm giấy miễn thị thực, chấp nhận giới hạn thời gian ở, để giữ khả năng được lãnh sự hỗ trợ rõ hơn. Người về sống, làm ăn, đứng tên tài sản thì không có lựa chọn này trên thực tế: giấy tờ Việt Nam của họ đã nói thay.
Không có cách nào đúng cho mọi người. Điều nên tránh là chọn ngẫu nhiên rồi bất ngờ khi có chuyện. Các bài khác trong chuyên mục Bảo hộ lãnh sự bàn kỹ chuyện ở nước thứ ba và khi bị bắt giữ; cách chọn quyển khi đi lại có ở chuyên mục Dùng hai hộ chiếu.
Gia đình đi về giữa Việt Nam và nước ngoài, muốn được bảo vệ đúng cách?
Quyển hộ chiếu bạn dùng, giấy tờ bạn có ở Việt Nam và nơi bạn đăng ký công dân ở nước ngoài quyết định ai đứng ra giúp khi có chuyện. Viking Global Group – Quốc Tịch Toàn Cầu (quoctich.com) giúp gia đình song tịch sắp xếp giấy tờ hai nước sao cho mỗi chuyến đi đều có chỗ dựa rõ ràng.
Hotline/Zalo: +849.219.219.88 · Email: [email protected]
Câu hỏi thường gặp
Bảo hộ lãnh sự là gì?
Là việc cơ quan lãnh sự của một nước hỗ trợ công dân nước mình ở nước ngoài: cấp giấy tờ, báo tin, giới thiệu luật sư, bác sĩ, thăm khi bị giữ, hỗ trợ khi khủng hoảng. Nó khác bảo hộ ngoại giao, là việc nhà nước đứng ra đòi quyền lợi cho công dân trước nước khác.
Người song tịch Việt – Mỹ ở Việt Nam có được Đại sứ quán Mỹ bảo hộ không?
Đại sứ quán Mỹ vẫn hỗ trợ được nhiều việc như cấp hộ chiếu, báo tin, giới thiệu luật sư. Nhưng vì Việt Nam coi bạn là công dân Việt Nam, họ thường không được can thiệp như với người chỉ mang quốc tịch Mỹ.
Mất hộ chiếu nước ngoài ở Việt Nam phải làm gì?
Trình báo công an nơi mất để lấy xác nhận, liên hệ đại sứ quán hoặc tổng lãnh sự quán nước đó để làm hộ chiếu mới hay hộ chiếu khẩn, rồi làm thủ tục với cơ quan quản lý xuất nhập cảnh nếu bạn đã nhập cảnh bằng quyển bị mất.
Người song tịch qua đời ở Việt Nam thì làm giấy tờ ở đâu?
Khai tử tại Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người đó mất hoặc cư trú. Sau đó báo cho lãnh sự quán nước kia để họ lập giấy báo tử theo luật nước họ, phục vụ thừa kế, lương hưu, bảo hiểm.
Có nên đăng ký STEP hay Smartraveller khi về Việt Nam?
Nên. Đăng ký miễn phí, giúp bạn nhận cảnh báo an toàn và giúp lãnh sự quán liên lạc với bạn hoặc gia đình khi có thiên tai, khủng hoảng.
