Ở hầu hết các hệ thống, việc thêm hoặc bỏ quốc tịch cho trẻ vị thành niên cần sự đồng ý của cả cha lẫn mẹ. Quy định này bảo vệ đứa trẻ khỏi việc một phía đơn phương quyết định một điều theo nó suốt đời — nhưng nó cũng làm mọi thứ dừng lại khi hai phía không còn nói chuyện được.
Vì sao cần cả hai đồng ý
Quốc tịch không phải một thủ tục hành chính thông thường. Nó quyết định đứa trẻ thuộc về đâu, có nghĩa vụ gì, và có thể truyền gì cho đời sau của chính nó.
Một quyết định ở tầm đó, với một người chưa đủ tuổi tự quyết, được các hệ thống pháp luật coi là thuộc về cả hai người có quyền và trách nhiệm với đứa trẻ.
Hệ quả thực tế: trong lúc bất đồng, không bên nào làm được gì — và đó chính là điểm khiến tình huống này khó.
Ba tình huống và cách xử lý
Tình huống một: hai bên còn liên lạc nhưng không đồng ý.
Hướng xử lý tốt nhất là làm rõ điều thực sự đang bất đồng. Rất nhiều trường hợp, hai bên không thực sự mâu thuẫn về quốc tịch mà mâu thuẫn về thứ khác — nơi đứa trẻ sẽ sống, việc đi lại, hoặc chuyện cũ giữa hai người.
Ba câu hỏi thường mở được nút: quyết định này lấy đi điều gì của bên phản đối; nó thêm gì cho đứa trẻ; và có cách nào để đứa trẻ giữ được cả hai thay vì phải chọn.
Câu thứ ba đáng chú ý vì trong nhiều trường hợp, việc thêm một quốc tịch không lấy đi quốc tịch nào — nên bất đồng dựa trên giả định rằng nó lấy đi thì giải quyết được bằng thông tin.
Tình huống hai: đã ly hôn và có phán quyết về quyền nuôi con.
Câu hỏi quyết định là phán quyết đó phân định quyền quyết định các vấn đề quan trọng của trẻ như thế nào. Ở một số trường hợp, một phía được trao quyền quyết định các vấn đề về giấy tờ và nơi cư trú. Khi đó cần đối chiếu xem quốc tịch có nằm trong phạm vi đó không — và câu trả lời không hiển nhiên.
Tình huống ba: không liên lạc được với phía kia.
Khó nhất. Ba hướng thường được xét: chứng minh đã nỗ lực liên hệ mà không được; xin quyết định của toà thay cho sự đồng ý; hoặc chứng minh phía kia không còn quyền do một căn cứ pháp lý cụ thể.
Cả ba đều mất thời gian và cần hỗ trợ pháp lý — nên nếu rơi vào tình huống này, bắt đầu sớm là điều quan trọng nhất, nhất là khi đứa trẻ đang gần một mốc tuổi nào đó.
Ý kiến của đứa trẻ
Phần ít được nhắc nhưng có trọng lượng thật.
Nhiều hệ thống quy định rằng từ một độ tuổi nhất định, trẻ có quyền nêu ý kiến về việc thay đổi quốc tịch của mình — và ở một số nơi, ý kiến đó là điều kiện chứ không chỉ là tham khảo.
Hai hệ quả:
Khi đứa trẻ đủ tuổi, ý kiến của nó có thể phá vỡ thế bế tắc giữa hai phía người lớn.
Cha mẹ nên biết mốc tuổi đó, vì nó thay đổi cách xử lý — đôi khi chờ thêm một năm để đứa trẻ đủ tuổi tự nêu ý kiến đơn giản hơn nhiều so với đi đường toà án.
Điều nên tránh
Bốn cách xử lý mà người trong cuộc hay nghĩ tới và cả bốn đều làm tình hình xấu đi.
Làm thủ tục mà không nói với phía kia. Ở phần lớn hệ thống, thủ tục sẽ dừng lại khi thiếu chữ ký. Ở nơi nào đó lọt qua, nó có thể bị xem xét lại sau — và khi đó vấn đề chuyển từ bất đồng gia đình sang vấn đề về tính hợp lệ của hồ sơ.
Dùng quốc tịch của con làm đòn bẩy trong tranh chấp khác. Toà thường nhìn ra, và nó ảnh hưởng tiêu cực tới chính bên làm việc đó khi xét các vấn đề về quyền nuôi con.
Đưa con ra nước ngoài để làm thủ tục ở đó. Ngoài việc không giải quyết được yêu cầu về sự đồng ý, hành vi này có thể chạm tới các quy định về đưa trẻ đi trái phép.
Trì hoãn vô thời hạn. Đây là cách phổ biến nhất và nó có vẻ vô hại, nhưng nó không trung lập — vì các mốc thời gian vẫn chạy, và bỏ lỡ một hạn đăng ký là quyết định thay cho đứa trẻ theo hướng thu hẹp lựa chọn.
Nguyên tắc nên quay về khi bế tắc
Một câu hỏi thường giúp hai bên tìm được điểm chung: lựa chọn nào để lại cho đứa trẻ nhiều khả năng nhất khi nó đủ tuổi tự quyết.
Câu hỏi này hữu ích vì nó dịch chuyển trọng tâm từ "ai đúng" sang "cái gì tốt cho đứa trẻ", và vì trong phần lớn trường hợp nó có một câu trả lời khá rõ: giữ cả hai cửa mở.
Giữ cả hai quốc tịch hiếm khi lấy đi điều gì của đứa trẻ. Nó chỉ để đó, cho tới ngày nó đủ tuổi và có thể tự bỏ một cái nếu muốn. Còn để mất một quốc tịch khi đứa trẻ chưa có tiếng nói thì thường không đảo ngược được.
Đây cũng là nguyên tắc mà nhiều hệ thống pháp luật dùng khi phải quyết thay: ưu tiên phương án giữ lựa chọn cho đứa trẻ.
Việc nên làm
Ba việc, và việc đầu áp cho cả gia đình đang hoà thuận.
Hoàn tất việc đăng ký cho con sớm, khi hai bên còn dễ phối hợp. Đây là lý do thực tế nhất để không trì hoãn: hoàn cảnh gia đình có thể thay đổi, và thủ tục làm lúc mọi thứ bình thường dễ hơn nhiều.
Nếu đang bất đồng, làm rõ điều thực sự đang tranh chấp trước khi đi vào thủ tục pháp lý.
Nếu cần hướng pháp lý, hỏi luật sư gia đình có kinh nghiệm về yếu tố nước ngoài — vì đây là giao điểm giữa luật gia đình và luật quốc tịch, và ít người thạo cả hai.
Một mình tôi có đổi được quốc tịch cho con không?
Ở hầu hết các hệ thống là không — cần cả cha lẫn mẹ đồng ý, hoặc cần quyết định của toà. Làm thủ tục mà không nói với phía kia thường sẽ dừng lại khi thiếu chữ ký.
Đã ly hôn và tôi có quyền nuôi con thì sao?
Phải đối chiếu phán quyết xem quyền quyết định các vấn đề quan trọng được phân định thế nào, và quốc tịch có nằm trong phạm vi đó không — câu trả lời không hiển nhiên.
Không liên lạc được với phía kia thì làm gì?
Ba hướng: chứng minh đã nỗ lực liên hệ, xin quyết định của toà thay cho sự đồng ý, hoặc chứng minh phía kia không còn quyền theo một căn cứ cụ thể. Cả ba đều cần hỗ trợ pháp lý và nên bắt đầu sớm.
Bế tắc thì nên quay về nguyên tắc nào?
Hỏi lựa chọn nào để lại cho đứa trẻ nhiều khả năng nhất khi nó đủ tuổi tự quyết. Giữ cả hai quốc tịch hiếm khi lấy đi gì, còn để mất một cái khi trẻ chưa có tiếng nói thì thường không đảo ngược được.
