Bảo hộ lãnh sự làm được ít hơn nhiều so với điều người ta trông đợi, và khoảng cách đó là nguồn của phần lớn nỗi thất vọng trong các tình huống khẩn cấp ở nước ngoài. Với người mang hai quốc tịch, khoảng cách còn rộng thêm một bậc vì lý do đã nói ở bài trước.
Bảy việc thường làm được
Cấp lại giấy tờ đi lại. Khi mất hộ chiếu, cơ quan đại diện cấp giấy tờ cho phép về nước. Đây là dịch vụ phổ biến nhất và cũng là dịch vụ rõ ràng nhất.
Thăm gặp khi bị bắt giữ — với điều kiện người đó là người nước ngoài ở nước đó, tức không áp dụng ở nước mình cũng mang quốc tịch.
Cung cấp danh sách luật sư, bác sĩ, phiên dịch tại địa phương.
Liên hệ với gia đình khi người đó không tự làm được.
Hỗ trợ trong tình huống tử vong — hướng dẫn thủ tục, liên hệ gia đình, hỗ trợ việc đưa về nước.
Chứng thực giấy tờ và các dịch vụ hành chính khác.
Cung cấp thông tin trong tình huống khủng hoảng và tham gia tổ chức sơ tán nếu có.
Năm việc không làm được
Đây là phần quan trọng hơn, vì nó chính là chỗ kỳ vọng lệch khỏi thực tế.
Không đưa được ai ra khỏi nhà giam. Cơ quan đại diện không có quyền yêu cầu thả người, và việc một người là công dân nước mình không tạo ra quyền miễn trừ nào với luật nước sở tại.
Không can thiệp vào tố tụng. Không làm luật sư, không tranh tụng, không yêu cầu toà xử theo hướng nào.
Không trả chi phí. Không trả tiền luật sư, tiền viện phí, tiền phạt, tiền vé máy bay. Một số nơi có cơ chế cho vay trong trường hợp đặc biệt, nhưng đó là ngoại lệ hẹp và phải hoàn trả.
Không tìm chỗ ở, không tìm việc, không giải quyết tranh chấp dân sự — tranh chấp với chủ nhà, với người sử dụng lao động, với đối tác kinh doanh.
Không được ưu tiên trong bất kỳ thủ tục nào của nước sở tại. Việc cơ quan đại diện quan tâm tới một vụ việc không làm nó được xử lý nhanh hơn.
Vì sao kỳ vọng lại lệch nhiều đến vậy
Ba nguyên nhân, và hiểu chúng giúp điều chỉnh kỳ vọng cho đúng.
Cách chủ đề này xuất hiện trên truyền thông. Các vụ việc được kể lại thường là các vụ có can thiệp ngoại giao ở cấp cao — tức những trường hợp ngoại lệ, không phải quy trình thông thường.
Từ "bảo hộ" gợi ý nhiều hơn thực tế. Nó nghe như một sự che chở, trong khi nội dung thật gần với "hỗ trợ trong khuôn khổ luật nước sở tại" hơn.
Người ta chỉ tìm hiểu khi đã cần. Và lúc đó, khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế được phát hiện ở thời điểm tệ nhất.
Với người song tịch, danh sách hẹp thêm
Ở nước mà mình cũng mang quốc tịch, ba trong bảy việc ở trên không còn áp dụng: thăm gặp khi bị bắt giữ, cấp giấy tờ đi lại theo cách thông thường, và tham gia các cơ chế dành cho người nước ngoài.
Bốn việc còn lại — liên hệ gia đình, cung cấp danh sách luật sư, hỗ trợ thủ tục hành chính, và thông tin trong khủng hoảng — vẫn còn, nhưng ở mức hạn chế hơn.
Nghĩa là với người song tịch ở nước mình mang quốc tịch, phần lớn việc phải tự lo hoặc nhờ luật sư. Đây không phải tin xấu nếu biết trước — nó chỉ có nghĩa là chuẩn bị phải khác đi.
Thứ thực sự có giá trị trong tình huống khẩn
Ba thứ, xếp theo mức độ hữu ích thực tế.
Một luật sư địa phương. Đây là thứ giải quyết vấn đề, trong khi cơ quan đại diện chỉ có thể chỉ đường tới nó. Với người thường xuyên đi lại giữa hai nước, biết trước tên một luật sư có giá trị hơn nhiều so với biết số điện thoại cơ quan đại diện.
Một người thân tại chỗ biết phải làm gì. Trong tình huống bị giữ giấy tờ hoặc không liên lạc được, người ngoài mới là người hành động được.
Hồ sơ giấy tờ truy cập được từ xa. Bản chụp hộ chiếu, giấy tờ tuỳ thân, thông tin bảo hiểm — như bài về mất hộ chiếu đã nói, thứ này rút ngắn mọi thủ tục.
Ba thứ này chuẩn bị được trong một buổi và không tốn gì đáng kể.
Bảo hiểm du lịch và y tế
Đáng tách riêng vì nó lấp đúng khoảng trống lớn nhất của bảo hộ lãnh sự: chi phí.
Cơ quan đại diện không trả tiền cho ai. Bảo hiểm thì có — và trong các tình huống y tế ở nước ngoài, đó thường là khác biệt giữa một sự cố và một thảm hoạ tài chính.
Hai điểm cần lưu ý với người song tịch:
Kiểm xem bảo hiểm có áp dụng ở nước mình mang quốc tịch không. Một số hợp đồng bảo hiểm du lịch loại trừ nước mà người được bảo hiểm là công dân, vì họ giả định người đó dùng hệ thống y tế công ở đó.
Kiểm xem mình có quyền dùng hệ thống y tế công ở nước kia không. Là công dân không tự động có nghĩa là được hưởng, nếu đã lâu không cư trú và không đóng góp.
Hai câu này nên hỏi trước chuyến về đầu tiên sau nhiều năm — vì khoảng trống giữa hai câu trả lời là chỗ nhiều gia đình phát hiện muộn.
Việc nên làm
Ba việc trước một chuyến đi dài hoặc trước chuyến về đầu tiên sau nhiều năm.
Ghi lại thông tin cơ quan đại diện của cả hai nước tại nơi sẽ tới, và biết trước ở nơi đó thì bên nào hỗ trợ được mình.
Tìm tên một luật sư nếu chuyến đi dài hoặc có yếu tố cần thận trọng.
Kiểm bảo hiểm theo hai câu hỏi ở trên.
Bảo hộ lãnh sự có đưa người ra khỏi nhà giam được không?
Không. Cơ quan đại diện không có quyền yêu cầu thả người, và việc là công dân nước mình không tạo ra quyền miễn trừ nào với luật nước sở tại.
Cơ quan đại diện có trả chi phí luật sư hay viện phí không?
Không. Một số nơi có cơ chế cho vay trong trường hợp đặc biệt nhưng đó là ngoại lệ hẹp và phải hoàn trả. Đây là khoảng trống mà bảo hiểm lấp vào.
Thứ gì thực sự hữu ích trong tình huống khẩn ở nước ngoài?
Một luật sư địa phương, một người thân tại chỗ biết phải làm gì, và hồ sơ giấy tờ truy cập được từ xa. Ba thứ này chuẩn bị trong một buổi.
Bảo hiểm du lịch có áp dụng khi về nước mình mang quốc tịch không?
Cần kiểm — một số hợp đồng loại trừ nước mà người được bảo hiểm là công dân. Đồng thời kiểm xem mình có quyền dùng hệ thống y tế công ở đó không, vì là công dân không tự động có nghĩa là được hưởng.
