Danh sách các tình huống thực sự buộc phải thôi một quốc tịch ngắn hơn nhiều so với những gì người ta lo — và trước khi tính tới thủ tục, việc đáng làm nhất là kiểm xem mình có nằm trong danh sách đó không. Rất nhiều người đã thôi quốc tịch vì một yêu cầu mà hoá ra không áp cho trường hợp của họ.
Bốn tình huống có thật
Một: nước đang xin nhập tịch yêu cầu thôi quốc tịch cũ như điều kiện. Tình huống phổ biến nhất. Nhưng như sẽ nói ở phần sau, ngay cả ở đây cũng thường có ngoại lệ.
Hai: nước gốc quy định mất quốc tịch tự động khi nhận quốc tịch khác. Ở tình huống này thực ra không phải "chọn" mà là hệ quả đã xảy ra — và việc cần làm là xác nhận tình trạng chứ không phải làm thủ tục thôi.
Ba: mốc tuổi buộc chọn. Chỉ áp với người có hai quốc tịch từ khi sinh ở một số hệ thống, như chuyên mục về trẻ em đã nói.
Bốn: một vị trí công việc yêu cầu chỉ một quốc tịch. Nhóm hẹp — quốc phòng, tình báo, một số chức vụ cao cấp.
Với cả bốn, bước đầu tiên giống nhau: xác nhận bằng văn bản rằng yêu cầu đó thật sự áp cho trường hợp cụ thể của mình, không phải cho một nhóm chung mà mình nghĩ mình thuộc về.
Ba tình huống người ta tưởng là bắt buộc mà không phải
Phần có giá trị thực tế cao nhất của bài.
Tưởng một: "nước tôi cấm song tịch nên tôi phải thôi."
Như chuyên mục đầu đã phân biệt, chữ "cấm" có ba mức, và ở mức nhẹ nhất — không công nhận nhưng không có chế tài — thì không có nghĩa vụ thôi quốc tịch nào cả. Luật Việt Nam thuộc mức này.
Rất nhiều người Việt đã tính tới việc thôi quốc tịch Việt Nam vì hiểu nhầm điểm này.
Tưởng hai: "để làm thủ tục X thì phải có một quốc tịch thôi."
Thường là hiểu nhầm giữa khai quốc tịch nào cho thủ tục này và chỉ được có một quốc tịch. Phần lớn thủ tục chỉ cần biết tư cách áp dụng, không đòi bạn chấm dứt quốc tịch khác.
Tưởng ba: "song tịch gây rắc rối về thuế nên bỏ cho gọn."
Như chuyên mục về nghĩa vụ đã nói, thuế phụ thuộc vào cư trú thuế chứ không phải quốc tịch ở hầu hết các nước. Thôi quốc tịch thường không thay đổi gì về nghĩa vụ thuế — trừ với vài nước đánh thuế theo quốc tịch.
Đây là lý do phổ biến nhất mà người ta nêu ra, và cũng là lý do thường sai nhất.
Khi nước mới yêu cầu thôi quốc tịch cũ
Tình huống thật nhưng có nhiều lối đi hơn người ta nghĩ. Bốn thứ nên hỏi trước khi làm:
Có ngoại lệ nào không? Nhiều hệ thống có ngoại lệ cho trường hợp việc thôi quốc tịch cũ là bất khả, quá tốn kém, hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng — chẳng hạn mất quyền tài sản.
Yêu cầu là thôi trước hay thôi sau? Khác biệt lớn về rủi ro, và là nội dung của một bài riêng.
Họ chấp nhận bằng chứng gì? Ở một số nơi, một xác nhận rằng mình đã nộp đơn xin thôi là đủ, không cần chờ kết quả.
Nếu nước gốc từ chối cho thôi thì sao? Nhiều hệ thống có cơ chế cho trường hợp này, và nó dẫn tới ngoại lệ ở câu hỏi đầu.
Bốn câu này nên hỏi trước khi nộp bất cứ đơn nào — vì câu trả lời có thể cho thấy mình không cần thôi quốc tịch chút nào.
Cách kiểm cho trường hợp của mình
Ba bước, làm theo thứ tự.
Viết ra chính xác yêu cầu mình nghe được và nghe từ đâu. Rất nhiều "yêu cầu" hoá ra đến từ lời kể của người quen hoặc từ một bài viết cũ.
Gửi câu hỏi tới cơ quan có thẩm quyền của nước đặt ra yêu cầu đó, nêu rõ hoàn cảnh cụ thể: quốc tịch nào, có từ khi nào, bằng con đường nào, diện nhập tịch nào.
Xin trả lời bằng văn bản. Với một quyết định gần như không đảo ngược, một câu trả lời miệng không đủ làm căn cứ.
Nếu ba bước này cho ra kết luận là không bắt buộc, thì phần còn lại của chuyên mục trở thành thông tin tham khảo thay vì hướng dẫn — và đó là kết quả tốt nhất.
Khi không bắt buộc nhưng vẫn muốn thôi
Hoàn toàn hợp lệ và có những lý do chính đáng: muốn dứt khoát về mặt pháp lý, muốn tránh các nghĩa vụ ở nước kia, hoặc vì lý do cá nhân.
Trong trường hợp này, điều quan trọng là quyết định có đầy đủ thông tin — biết cả những gì mất đi, gồm những thứ chỉ lộ ra nhiều năm sau. Đó là nội dung của các bài tiếp theo.
Và một lưu ý về thời điểm: không có gì bắt phải quyết ngay. Giữ hai quốc tịch trong khi cân nhắc không tốn gì ngoài vài thủ tục nhỏ, còn quyết định thôi thì khó lùi lại.
Điều đáng lưu ý với người Việt
Hai điểm.
Phía Việt Nam thường không phải bên đặt ra yêu cầu. Như chuyên mục đầu đã nói, rủi ro với người Việt gần như luôn nằm ở phía nước kia. Nên nếu đang nghĩ tới việc thôi quốc tịch Việt Nam, câu hỏi đầu tiên là: ai đang yêu cầu điều này, và họ có thật sự yêu cầu không.
Quyền với nhà đất ở Việt Nam gắn với tư cách — công dân, người gốc Việt định cư ở nước ngoài, và người nước ngoài có ba chế độ khác nhau. Với người có hoặc sẽ thừa kế tài sản ở Việt Nam, đây là yếu tố phải tính vào trước khi quyết, và nó là nội dung của chuyên mục cuối cùng.
Việc nên làm trước khi đi xa hơn
Hai việc.
Xác minh yêu cầu bằng văn bản theo ba bước ở trên.
Nếu xác nhận là bắt buộc, đọc tiếp các bài sau trước khi nộp đơn — đặc biệt bài về thứ tự các bước, vì làm sai thứ tự là rủi ro lớn nhất trong toàn bộ quá trình.
Khi nào thực sự phải thôi một quốc tịch?
Bốn tình huống: nước đang xin nhập tịch yêu cầu, nước gốc quy định mất tự động, mốc tuổi buộc chọn, hoặc một vị trí công việc trong nhóm hẹp yêu cầu. Ngoài ra thường không bắt buộc.
Việt Nam có bắt tôi thôi quốc tịch khi nhập tịch nước khác không?
Luật Việt Nam thuộc nhóm không công nhận quốc tịch thứ hai nhưng không có chế tài, nên không đặt ra nghĩa vụ thôi quốc tịch. Rất nhiều người tính tới việc này vì hiểu nhầm điểm đó.
Bỏ một quốc tịch có làm nhẹ nghĩa vụ thuế không?
Ở hầu hết các nước thì không, vì thuế phụ thuộc vào cư trú thuế chứ không phải quốc tịch. Đây là lý do người ta hay nêu nhất và cũng là lý do thường sai nhất.
Nước mới yêu cầu thôi quốc tịch cũ thì phải làm ngay chứ?
Nên hỏi bốn điều trước: có ngoại lệ nào không, yêu cầu là thôi trước hay sau, họ chấp nhận bằng chứng gì, và nếu nước gốc từ chối cho thôi thì xử lý ra sao.
