Bảo hộ lãnh sự không phải thứ tự động có khi cần — nó là một khả năng, và khả năng đó chỉ thành hiện thực nếu vài việc đã được làm từ trước. Với người mang hai quốc tịch, các việc ấy có thêm một lớp: phải làm cho cả hai phía và phải biết trước phía nào dùng được ở đâu.
Bốn thứ quyết định bảo hộ có dùng được không
Cơ quan đại diện có biết mình đang ở đó không. Quyết định việc có nằm trong danh sách khi có chuyện.
Có ai đó ở ngoài biết mình đang ở đâu không. Trong nhiều tình huống, người báo tin đầu tiên không phải người gặp chuyện mà là người thân thấy mất liên lạc.
Giấy tờ có truy cập được không. Quyết định mọi thủ tục nhanh hay chậm.
Có biết gọi cho ai không. Và quan trọng hơn với người song tịch: có biết ở nơi này thì bên nào hỗ trợ được mình không.
Bốn thứ này chuẩn bị được trong một buổi, và chúng bao phủ gần như mọi tình huống mà chuyên mục này đã mô tả.
Đăng ký công dân: việc nhỏ nhất, giá trị lớn nhất
Đã nhắc ở hai bài trước nên chỉ nói phần thực hành.
Với người cư trú ở nước ngoài, nên đăng ký với cơ quan đại diện của mọi nước mình mang quốc tịch có mặt tại nơi đó. Không phải chọn một.
Ba thông tin cần giữ cập nhật: địa chỉ cư trú, số liên lạc, và người liên hệ khẩn cấp.
Với người đi ngắn ngày tới nơi có rủi ro cao, nhiều nước có cơ chế đăng ký tạm cho chuyến đi — nhẹ hơn nhiều so với đăng ký cư trú và làm được trong vài phút.
Người liên hệ khẩn cấp: chọn ai và cho họ biết gì
Phần hay bị làm qua loa, trong khi nó là mắt xích hoạt động sớm nhất.
Tiêu chí chọn: người không đi cùng mình, ở múi giờ khác thì càng tốt, và là người bình tĩnh trong tình huống căng.
Bốn thứ người đó cần biết:
Mình mang những quốc tịch nào — nghe hiển nhiên nhưng nhiều người thân không biết rõ.
Giấy tờ và bản chụp để ở đâu, và cách truy cập.
Thông tin liên hệ của cơ quan đại diện cả hai nước.
Lịch trình chuyến đi ở mức đủ để biết mình đáng lẽ đang ở đâu vào lúc nào.
Với gia đình Việt, nên chọn ít nhất một người ở Việt Nam và một người ở nước định cư — vì trong nhiều tình huống, người ở gần hơn về mặt địa lý hoặc ngôn ngữ sẽ hành động nhanh hơn.
Hồ sơ giấy tờ truy cập được từ xa
Ba lớp như bài về hồ sơ đi lại đã nói, nhưng ở đây thêm nội dung.
Ngoài bản chụp hộ chiếu của cả hai nước, nên có: giấy tờ tuỳ thân của cả hai nước; thông tin bảo hiểm và số hợp đồng; danh sách thuốc đang dùng nếu có bệnh mạn tính; và thông tin liên hệ của người thân.
Lưu ở hai nơi: một nơi mình truy cập được, và một nơi người liên hệ khẩn cấp truy cập được. Hai nơi này nên độc lập với nhau — nếu cùng một tài khoản thì mất điện thoại là mất cả hai.
Danh sách theo từng loại chuyến đi
Không phải chuyến nào cũng cần chuẩn bị như nhau. Ba mức:
Chuyến ngắn tới nơi quen thuộc và an toàn. Bản chụp giấy tờ và một người biết mình đi đâu là đủ.
Chuyến tới nước mình cũng mang quốc tịch, nhất là lần đầu sau nhiều năm. Thêm: kiểm tình trạng quốc tịch và nghĩa vụ như các chuyên mục trước đã nói; biết tên một luật sư; và một người thân tại chỗ biết phải làm gì.
Chuyến dài hoặc tới nơi có rủi ro. Thêm: đăng ký với cơ quan đại diện cả hai nước; kiểm bảo hiểm có áp dụng không; và biết quyển nào cho phép mình vào các nước lân cận.
Mức hai đáng chú ý nhất với người Việt, vì nó là loại chuyến đi phổ biến nhất và cũng là loại mà bảo hộ hẹp nhất.
Điều khép lại chuyên mục
Sáu bài của chuyên mục này nói về một giới hạn, và giới hạn đó có thể nghe nặng nề: đúng ở nơi người ta cần bảo hộ nhất thì nó lại hẹp nhất.
Nhưng có một cách nhìn khác cân bằng hơn.
Giới hạn này không phải cái giá của song tịch — nó là hệ quả của việc được một nước công nhận là người của họ. Nước đó không bảo hộ bạn trước chính họ vì họ coi bạn là công dân, và tư cách công dân ấy mang lại nhiều thứ hơn là lấy đi: quyền vào nước vô điều kiện, quyền ở lại, quyền tài sản, quyền truyền cho con.
Và ở nước thứ ba thì song tịch là lợi thế thuần: hai cửa thay vì một.
Nên kết luận thực tế không phải "song tịch làm mình kém an toàn hơn" mà là: an toàn đến từ chuẩn bị chứ không đến từ hộ chiếu — và với người mang hai quốc tịch, việc chuẩn bị chỉ khác ở chỗ phải làm cho cả hai phía.
Việc nhỏ nhất có giá trị lớn nhất là gì?
Đăng ký với cơ quan đại diện của mọi nước mình mang quốc tịch có mặt tại nơi mình sống. Chi phí bằng không và nó quyết định mình có nằm trong danh sách khi có chuyện.
Người liên hệ khẩn cấp cần biết những gì?
Mình mang những quốc tịch nào, giấy tờ và bản chụp để ở đâu, thông tin cơ quan đại diện cả hai nước, và lịch trình đủ để biết mình đáng lẽ đang ở đâu vào lúc nào.
Chuyến nào cần chuẩn bị kỹ nhất?
Chuyến về nước mình cũng mang quốc tịch, nhất là lần đầu sau nhiều năm — vì đó là nơi bảo hộ hẹp nhất, nên cần biết tên một luật sư và có người thân tại chỗ biết phải làm gì.
Song tịch làm mình kém an toàn hơn khi đi lại phải không?
Không hẳn. Ở nước thứ ba thì có hai cửa thay vì một. Giới hạn chỉ ở nước mình cũng mang quốc tịch, và đó là hệ quả của việc được công nhận là công dân — thứ mang lại nhiều quyền hơn là lấy đi.
