Một đứa trẻ có thể có quyền với hai quốc tịch ngay từ lúc chào đời — nhưng có quyền và có giấy tờ là hai chuyện khác nhau, và từ ngày sinh có hai đồng hồ bắt đầu chạy cùng lúc. Bỏ lỡ một trong hai không làm đứa trẻ mất quyền về lý thuyết, nhưng có thể làm nó mất khả năng sử dụng quyền đó trên thực tế.
Hai đồng hồ là gì
Đồng hồ thứ nhất: đăng ký khai sinh tại nước nơi đứa trẻ sinh ra. Gần như mọi nước đều có thời hạn cho việc này, và nó thường ngắn — tính bằng tuần hoặc vài tháng.
Đồng hồ thứ hai: đăng ký với cơ quan đại diện của nước kia, để đứa trẻ được ghi nhận là công dân nước đó. Thời hạn thường dài hơn nhưng không phải không có.
Hai việc này độc lập với nhau và không bên nào thay được bên nào. Nhiều cha mẹ làm xong việc thứ nhất rồi coi như đã xong — vì trong tay đã có một giấy khai sinh hợp lệ, và cảm giác là mọi thứ đã ổn.
Nhưng giấy khai sinh do nước sở tại cấp chỉ nói với nước sở tại. Nước kia không biết đứa trẻ tồn tại cho tới khi có ai đó nói với họ.
Chuyện gì xảy ra nếu bỏ lỡ đồng hồ thứ hai
Câu trả lời khác nhau theo ba mức, và nên hỏi rõ mình ở mức nào.
Mức nhẹ: chỉ là thủ tục nặng hơn. Quyền vẫn còn, nhưng việc đăng ký muộn cần thêm giấy tờ, thêm bước xác minh, và mất nhiều thời gian hơn. Đây là mức phổ biến nhất.
Mức trung: cần chứng minh thêm. Ngoài giấy tờ thông thường còn phải chứng minh quan hệ huyết thống bằng các cách khác, đôi khi gồm cả xét nghiệm.
Mức nặng: quyền tự động chuyển thành đường xin. Ở một số hệ thống, quá hạn thì không còn được ghi nhận là công dân từ khi sinh mà phải đi đường xin quốc tịch với điều kiện riêng — khác hẳn về bản chất và về hệ quả cho đời sau.
Mức thứ ba là mức đáng sợ nhất vì nó thay đổi nguồn gốc của quốc tịch chứ không chỉ thời điểm. Như bài về hai nhóm đã nói, nhiều hệ thống đối xử khác nhau với quốc tịch có từ khi sinh và quốc tịch nhận sau.
Thứ tự làm cho đúng
Bốn bước, và thứ tự quan trọng vì bước sau cần kết quả bước trước.
Đăng ký khai sinh tại nước nơi sinh — trong hạn, và lấy đủ số bản cần dùng ngay từ đầu. Xin thêm bản sau này tốn thời gian hơn nhiều.
Nếu cần, làm thủ tục hợp pháp hoá và dịch giấy khai sinh để nước kia chấp nhận. Chuỗi này mất thời gian như các bài về hồ sơ đã mô tả, nên phải tính vào.
Đăng ký với cơ quan đại diện của nước kia, nộp giấy khai sinh cùng giấy tờ chứng minh quốc tịch của cha mẹ.
Xin giấy tờ đi lại cho trẻ ở cả hai nước khi có nhu cầu.
Điểm hay bị tính thiếu là bước hai — nó nằm giữa hai đồng hồ và có thể ăn hết phần đệm của đồng hồ thứ hai.
Giấy tờ của cha mẹ: phần quyết định
Đây là chỗ nhiều hồ sơ bị chậm, và nó liên quan trực tiếp tới điều các bài khác đã nhắc.
Để đăng ký quốc tịch cho con theo huyết thống, cần chứng minh cha hoặc mẹ là công dân nước đó tại thời điểm đứa trẻ ra đời. Không phải hiện tại — tại thời điểm đó.
Với cha mẹ đã sống ở nước ngoài lâu năm, giấy tờ chứng minh điều này có thể đã hết hạn hoặc thất lạc. Hộ chiếu hết hạn nhiều năm, giấy tờ tuỳ thân cũ không còn.
Cách xử lý: kiểm giấy tờ của chính mình trước khi đứa trẻ ra đời, không phải sau. Nếu hộ chiếu sắp hết hạn thì gia hạn trước; nếu tình trạng quốc tịch của mình chưa rõ thì làm rõ trước.
Đây là một trong những lý do thực tế nhất để làm bản đồ quốc tịch gia đình đã nói ở chuyên mục đầu — nó phát hiện ra những chỗ thiếu vào lúc còn nhiều thời gian.
Trường hợp phát hiện muộn nhiều năm
Tình huống có thật: gia đình chỉ nhận ra con có thể mang quốc tịch thứ hai khi đứa trẻ đã đi học, hoặc đã lớn.
Ba bước xử lý:
Hỏi xem trường hợp này còn đăng ký được không và thuộc mức nào trong ba mức ở trên. Câu trả lời quyết định mọi thứ.
Tập hợp giấy tờ chứng minh tình trạng của cha mẹ tại thời điểm đứa trẻ sinh ra — đây là phần khó nhất và nên bắt đầu ngay.
Nếu đứa trẻ đã gần tuổi trưởng thành, hỏi luôn về mốc tuổi — vì ở một số hệ thống, quyền đăng ký gắn với việc còn là trẻ vị thành niên.
Điểm cần nói rõ: phát hiện muộn thường vẫn xử lý được. Nó khó hơn, chậm hơn, nhưng trong phần lớn trường hợp không phải ngõ cụt.
Điều đáng lưu ý với gia đình Việt
Ba điểm đặc thù.
Luật Việt Nam có quy định riêng khi cha mẹ khác quốc tịch — quốc tịch của con do cha mẹ thoả thuận bằng văn bản tại thời điểm đăng ký khai sinh. Đây là chi tiết hay bị bỏ qua khi đăng ký ở nước ngoài, và bổ sung sau thì phức tạp hơn.
Trẻ sinh ở nước ngoài cần đăng ký với cơ quan đại diện Việt Nam để có giấy tờ Việt Nam dùng được. Có quyền theo luật và có giấy tờ chứng minh quyền đó là hai chuyện khác nhau — điều này đúng ở mọi nơi nhưng đặc biệt quan trọng ở đây.
Nếu định cho con về Việt Nam thăm gia đình sớm, việc có giấy tờ Việt Nam cho con nên được tính từ trước chuyến đi, không phải sát ngày.
Việc nên làm
Ba việc, và việc đầu nên làm trước khi đứa trẻ ra đời.
Hỏi cả hai nước về thời hạn và giấy tờ cần có, ghi ra hai mốc thời gian.
Kiểm giấy tờ của cha mẹ — hộ chiếu, giấy tờ chứng minh quốc tịch — và gia hạn nếu sắp hết.
Dự trù thời gian cho chuỗi dịch và hợp pháp hoá, vì nó nằm giữa hai mốc và hay bị tính thiếu.
Ba việc này mất một buổi và chúng quyết định đứa trẻ lớn lên với hai cửa mở hay chỉ một.
Đăng ký khai sinh ở nước sở tại là đủ chưa?
Chưa. Giấy khai sinh do nước sở tại cấp chỉ nói với nước sở tại. Nước kia không biết đứa trẻ tồn tại cho tới khi có người đăng ký với cơ quan đại diện của họ.
Bỏ lỡ hạn đăng ký thì con mất quốc tịch phải không?
Tuỳ mức: có nơi chỉ là thủ tục nặng hơn, có nơi cần chứng minh thêm, và có nơi quyền tự động chuyển thành đường xin quốc tịch — mức cuối thay đổi cả nguồn gốc của quốc tịch đó.
Cần giấy tờ gì của cha mẹ?
Giấy tờ chứng minh cha hoặc mẹ là công dân nước đó tại thời điểm đứa trẻ ra đời — không phải hiện tại. Nên kiểm và gia hạn giấy tờ của mình trước khi con ra đời.
Phát hiện muộn nhiều năm thì còn kịp không?
Thường vẫn xử lý được, chỉ khó và chậm hơn. Nhưng nếu đứa trẻ đã gần tuổi trưởng thành thì nên hỏi ngay, vì ở một số hệ thống quyền đăng ký gắn với việc còn là trẻ vị thành niên.
