Một di chúc duy nhất có thể có hiệu lực đầy đủ với tài sản ở nước này và bị điều chỉnh với tài sản ở nước kia. Nên với người có tài sản ở hai nước, câu hỏi không phải lập di chúc hay không, mà là lập bao nhiêu bản, theo hình thức nào, và làm sao để chúng không mâu thuẫn nhau.
Vì sao một bản thường không đủ
Ba lý do, và chúng đến từ những gì hai bài trước đã nói.
Bất động sản theo luật nơi có bất động sản. Một di chúc lập ở nước A không thể quyết định cách chia nhà đất ở nước B ngoài khuôn khổ luật của B.
Hình thức được công nhận khác nhau. Một di chúc hợp lệ về hình thức ở nước này có thể không được công nhận ở nước kia — hoặc phải qua thủ tục công nhận riêng, mất thời gian và có thể bị từ chối.
Quy định về phần bắt buộc khác nhau. Như bài về thừa kế đã nói, có hệ thống buộc dành một phần cho người thân nhất định, có hệ thống cho tự do định đoạt.
Hệ quả: với tài sản ở hai nước, phương án thường được khuyến nghị là hai bản di chúc, mỗi bản cho tài sản ở một nước — nhưng phải làm đúng cách, và đây là chỗ dễ sai nhất.
Rủi ro lớn nhất của hai bản di chúc
Một bản di chúc mới thường huỷ bỏ di chúc trước đó — đây là quy tắc phổ biến ở hầu hết các hệ thống.
Nghĩa là nếu lập bản thứ hai mà không cẩn thận, nó có thể vô hiệu hoá bản thứ nhất, và người để lại nghĩ mình có hai bản trong khi thực tế chỉ còn một.
Cách phòng: mỗi bản phải nêu rõ phạm vi của mình — bản này chỉ định đoạt tài sản tại nước nào — và nêu rõ rằng nó không huỷ bỏ di chúc về tài sản ở nước kia.
Câu này nghe kỹ thuật nhưng nó là câu quan trọng nhất trong cả bài. Một di chúc thiếu nó có thể tạo ra đúng tình huống mà người lập muốn tránh.
Đây cũng là lý do chính để không tự soạn mà nên qua người có chuyên môn ở cả hai nước — hoặc ít nhất là để hai người soạn biết về nhau.
Hình thức di chúc: ba dạng và mức độ an toàn
Di chúc công chứng. Được lập tại tổ chức công chứng, có người làm chứng theo quy định. An toàn nhất về mặt hình thức và khó bị tranh chấp về tính hợp lệ.
Di chúc viết tay. Được nhiều hệ thống chấp nhận nhưng có yêu cầu chặt về hình thức — thường phải tự tay viết toàn bộ, ký và ghi ngày. Rủi ro: dễ bị tranh chấp về chữ viết và về năng lực hành vi.
Di chúc có người làm chứng. Yêu cầu về số người và về điều kiện của người làm chứng khác nhau giữa các hệ thống.
Với tài sản ở Việt Nam, hình thức công chứng là lựa chọn giảm rủi ro nhiều nhất — vì nó vừa bảo đảm về hình thức vừa tạo ra một bản lưu tại tổ chức công chứng, tránh tình huống di chúc thất lạc.
Những gì nên nêu rõ trong di chúc
Sáu điểm, và hai điểm cuối hay bị bỏ sót nhất.
Phạm vi tài sản mà bản này định đoạt, nêu rõ theo nước.
Xác định tài sản cụ thể — địa chỉ, số giấy chứng nhận, số tài khoản. Mô tả chung chung tạo ra tranh chấp.
Người hưởng và phần được hưởng, ghi đủ thông tin nhân thân để không nhầm người.
Người thi hành di chúc, nếu hệ thống đó có chế định này.
Câu về việc không huỷ bỏ di chúc ở nước kia, như đã nói ở trên.
Thông tin nhân thân đầy đủ của chính người lập — và đây là điểm đặc thù với người Việt: nếu tên trên giấy tờ hai nước khác nhau, di chúc nên ghi cả hai và nêu rõ đó là một người. Không có câu đó, người thừa kế có thể phải chứng minh điều đó ở thời điểm khó khăn nhất.
Khi người thừa kế có tư cách khác nhau
Tình huống rất phổ biến trong gia đình Việt ở nước ngoài: một số con mang quốc tịch Việt Nam, một số không.
Như bài về thừa kế đã nói, điều này quyết định ai nhận được hiện vật và ai chỉ nhận được giá trị.
Ba cách thường được cân nhắc:
Chia theo tư cách. Người có tư cách phù hợp nhận bất động sản; người khác nhận tài sản ở nước kia hoặc nhận giá trị. Cách này đơn giản nhưng cần bàn với gia đình trước để tránh hiểu lầm về sự thiên vị.
Định đoạt bán và chia giá trị. Rõ ràng nhất về mặt công bằng nhưng buộc bán tài sản mà gia đình có thể muốn giữ.
Xử lý trước khi qua đời — chuyển nhượng hoặc tặng cho khi còn sống, cho người có tư cách phù hợp. Cách này tránh được nhiều rắc rối nhưng phải cân nhắc kỹ, và là chủ đề của bài cuối.
Điểm chung: nói với gia đình trước quan trọng hơn là chọn cách nào. Phần lớn tranh chấp thừa kế trong cộng đồng bắt nguồn từ việc người thân không hiểu vì sao lại chia như vậy.
Bốn lỗi làm di chúc mất hiệu lực
Sai hình thức theo luật của nước có tài sản.
Bản sau vô tình huỷ bản trước, như đã nói.
Định đoạt vượt quá phần được phép, ở hệ thống có phần thừa kế bắt buộc — phần vượt có thể bị điều chỉnh.
Không ai biết di chúc ở đâu. Lỗi phổ biến nhất và đáng tiếc nhất — một di chúc hợp lệ nhưng không được tìm thấy thì không có tác dụng gì.
Lỗi thứ tư phòng được dễ nhất: cho ít nhất hai người biết di chúc tồn tại và ở đâu, và nếu là di chúc công chứng thì ghi lại nơi công chứng.
Việc nên làm
Bốn việc, theo thứ tự.
Lập danh sách tài sản theo từng nước, như bài về thừa kế đã nói.
Hỏi về phần thừa kế bắt buộc ở mỗi nước — nó quyết định mình được tự do định đoạt tới đâu.
Làm việc với người có chuyên môn ở cả hai nước, và cho họ biết về nhau.
Cho người thân biết di chúc tồn tại và ở đâu, kèm thông tin liên hệ của người đã soạn.
Có tài sản ở hai nước thì lập một hay hai di chúc?
Thường là hai, mỗi bản cho tài sản ở một nước — vì bất động sản chịu luật nơi có tài sản và hình thức được công nhận khác nhau giữa các hệ thống.
Rủi ro lớn nhất khi lập hai bản là gì?
Bản sau có thể vô tình huỷ bản trước, vì một di chúc mới thường huỷ bỏ di chúc cũ. Mỗi bản phải nêu rõ phạm vi của mình và nêu rõ nó không huỷ bỏ di chúc về tài sản ở nước kia.
Tên tôi trên giấy tờ hai nước khác nhau thì ghi thế nào?
Di chúc nên ghi cả hai tên và nêu rõ đó là một người. Không có câu đó, người thừa kế có thể phải tự chứng minh điều này vào thời điểm khó khăn nhất.
Lỗi phổ biến nhất làm di chúc vô dụng là gì?
Không ai biết di chúc ở đâu. Một di chúc hợp lệ nhưng không được tìm thấy thì không có tác dụng gì — nên cho ít nhất hai người biết nó tồn tại và ở đâu.
