Thôi quốc tịch không phải việc một người đơn phương quyết — nó là một đơn xin, và nhà nước có quyền không chấp thuận. Đây là điểm làm nhiều người bất ngờ, và nó có hệ quả rất thực tế với ai đang có một cam kết phải thôi quốc tịch cũ ở nước khác.
Vì sao nhà nước có quyền giữ lại
Quan hệ quốc tịch là quan hệ hai chiều, và như bài về lời tuyên thệ ở một site khác đã nói, nó cần sự đồng ý của cả hai phía để hình thành.
Việc chấm dứt cũng vậy. Nhà nước có nghĩa vụ với công dân — bảo hộ, tiếp nhận về nước — và cũng có quyền lợi: nghĩa vụ quân sự, nghĩa vụ tài chính, và trong một số trường hợp là trách nhiệm pháp lý đang chờ giải quyết.
Nên việc cho thôi quốc tịch thường kèm điều kiện: người xin phải hoàn thành những gì đang treo trước khi quan hệ được chấm dứt.
Cách nhìn này giúp đoán đúng các căn cứ từ chối: chúng gần như luôn liên quan tới một nghĩa vụ chưa xong.
Năm căn cứ từ chối thường gặp
Nghĩa vụ quân sự chưa hoàn thành. Căn cứ phổ biến nhất ở các nước có chế độ quân dịch. Với nam giới trong độ tuổi, đây thường là trở ngại đầu tiên cần giải quyết.
Nghĩa vụ tài chính với nhà nước chưa xong. Thuế, các khoản phải nộp, hoặc nghĩa vụ theo phán quyết.
Đang trong quá trình tố tụng hoặc đang chấp hành một bản án.
Việc thôi quốc tịch sẽ làm người đó không quốc tịch. Nhiều hệ thống không cho thôi nếu người xin chưa có quốc tịch khác — và đây là căn cứ có lợi cho người xin chứ không phải bất lợi.
Lý do liên quan tới lợi ích quốc gia hoặc an ninh. Hẹp nhưng tồn tại ở nhiều hệ thống.
Với người Việt, căn cứ thứ nhất và thứ tư là hai căn cứ đáng kiểm trước tiên.
Vì sao căn cứ "sẽ thành không quốc tịch" quan trọng đến vậy
Đây là điểm kỹ thuật có hệ quả lớn, và nó tạo ra một vòng luẩn quẩn mà nhiều người mắc phải.
Tình huống: nước mới yêu cầu thôi quốc tịch cũ trước khi cho nhập tịch. Nước cũ không cho thôi khi người đó chưa có quốc tịch khác.
Hai yêu cầu chặn nhau, và người ở giữa không đi tiếp được.
Cách thoát thường có sẵn ở cả hai phía:
Phía nước mới: nhiều hệ thống chấp nhận một cam kết sẽ thôi quốc tịch cũ sau khi nhập tịch, thay vì đòi thôi trước. Hoặc chấp nhận bằng chứng đã nộp đơn.
Phía nước cũ: nhiều hệ thống chấp nhận một văn bản từ nước mới xác nhận sẽ cho nhập tịch nếu thôi được quốc tịch cũ — tức một cam kết có điều kiện.
Nghĩa là vòng luẩn quẩn này gần như luôn gỡ được, nhưng phải hỏi cả hai bên và phối hợp. Đây cũng là lý do chính để không tự làm mà nên có hỗ trợ pháp lý ở bước này.
Điều kiện khác thường gặp
Ngoài các căn cứ từ chối, nhiều hệ thống còn đặt điều kiện về hình thức.
Phải nộp tại đâu. Có nơi nhận qua cơ quan đại diện ở nước ngoài, có nơi yêu cầu nộp trong nước.
Giấy tờ chứng minh quốc tịch hiện tại — và với người đã ở nước ngoài lâu, đây có thể là phần khó nhất, như các bài về hồ sơ đã mô tả.
Giấy tờ từ nước mới chứng minh sẽ được nhập tịch.
Hoàn thành các thủ tục hộ tịch còn treo — đăng ký kết hôn, đăng ký khai sinh cho con.
Điều kiện cuối đáng chú ý với gia đình Việt: nếu có con chưa được đăng ký khai sinh với phía Việt Nam, việc đó có thể cần hoàn tất trước — và nó lại dẫn tới một quyết định khác về quốc tịch của con.
Khi đơn bị từ chối
Ba hướng xử lý.
Khắc phục căn cứ từ chối rồi nộp lại. Phù hợp khi lý do là một nghĩa vụ chưa xong — hoàn thành nghĩa vụ đó là xong.
Quay lại phía nước mới để xin ngoại lệ. Như bài trước đã nói, nhiều hệ thống có ngoại lệ cho trường hợp việc thôi quốc tịch cũ là bất khả. Một văn bản từ chối chính thức là bằng chứng tốt nhất cho việc xin ngoại lệ đó — nên nó không hoàn toàn là tin xấu.
Khiếu nại, nếu cho rằng việc từ chối không đúng căn cứ.
Hướng thứ hai đáng chú ý vì nó đảo ngược cách nhìn: một lần bị từ chối có thể mở ra con đường giữ được cả hai quốc tịch, điều mà người nộp đơn ban đầu không nhắm tới.
Việc nên làm trước khi nộp đơn
Bốn việc.
Rà các nghĩa vụ có thể đang treo — quân sự, thuế, các khoản phải nộp, thủ tục hộ tịch chưa xong.
Xác nhận tình trạng quốc tịch hiện tại của mình bằng văn bản. Không thôi được thứ mà mình không chứng minh được là đang có.
Hỏi cả hai nước về thứ tự và về bằng chứng họ chấp nhận — nội dung của bài tiếp theo.
Nếu tình huống có vòng luẩn quẩn, tìm hỗ trợ pháp lý thay vì tự xoay. Đây là loại việc mà một người quen cả hai hệ thống gỡ được trong vài tuần, còn tự làm có thể mất hàng năm.
Xin thôi quốc tịch có bị từ chối không?
Có. Đây là một đơn xin có điều kiện, không phải việc đơn phương quyết. Các căn cứ từ chối thường gặp đều liên quan tới một nghĩa vụ chưa hoàn thành.
Nước cũ không cho thôi vì tôi chưa có quốc tịch mới, mà nước mới lại đòi thôi trước — làm sao?
Vòng này gần như luôn gỡ được: nhiều nước mới chấp nhận cam kết sẽ thôi sau khi nhập tịch, và nhiều nước cũ chấp nhận văn bản xác nhận có điều kiện từ nước mới. Phải hỏi cả hai bên và phối hợp.
Căn cứ từ chối nào hay gặp nhất với người Việt?
Nghĩa vụ quân sự chưa hoàn thành, và quy định không cho thôi nếu việc đó làm người xin thành không quốc tịch. Căn cứ thứ hai thực ra là để bảo vệ người xin.
Bị từ chối thì có phải hết đường không?
Không. Có thể khắc phục rồi nộp lại, hoặc dùng chính văn bản từ chối làm bằng chứng để xin ngoại lệ ở nước mới — nhiều hệ thống có ngoại lệ cho trường hợp việc thôi quốc tịch cũ là bất khả.
