Thôi quốc tịch lấy đi một số thứ có thể lấy lại và một số thứ thì không — và ranh giới giữa hai nhóm đó là thông tin quan trọng nhất để quyết định. Phần lớn người cân nhắc chỉ nghĩ tới nhóm đầu, vì nhóm thứ hai chỉ lộ ra nhiều năm sau.
Nhóm lấy lại được: các quyền gắn với tư cách công dân
Bốn thứ mất ngay nhưng có thể trở lại nếu về sau phục hồi được quốc tịch.
Quyền vào nước đó vô điều kiện. Từ đây phải theo quy định áp cho người nước ngoài — thị thực nếu cần, giới hạn thời gian lưu trú.
Quyền cư trú và làm việc không cần giấy phép.
Quyền bầu cử và các quyền chính trị.
Quyền được nước đó bảo hộ ở nước ngoài.
Bốn thứ này đều quay lại nếu quốc tịch được phục hồi. Nhưng câu hỏi quyết định là: nước đó có cơ chế phục hồi không — và đó là câu phải hỏi trước khi thôi, không phải sau.
Nhóm có thể lấy lại nhưng khó: quyền tài sản
Phần đáng chú ý nhất với người Việt, và nó phức tạp hơn nhóm trên.
Ở nhiều nước, quyền sở hữu một số loại tài sản — đặc biệt là đất — khác nhau giữa công dân, người gốc nước đó định cư ở nước ngoài, và người nước ngoài.
Khi thôi quốc tịch, người đó chuyển từ nhóm thứ nhất sang một trong hai nhóm sau, và ba hệ quả có thể xảy ra:
Tài sản đang có phải xử lý trong một thời hạn — chuyển nhượng, hoặc chuyển sang hình thức sở hữu khác.
Không mua thêm được loại tài sản đó nữa.
Quyền thừa kế bị hạn chế — có thể vẫn được hưởng nhưng dưới hình thức khác, chẳng hạn nhận giá trị thay vì nhận hiện vật.
Phục hồi quốc tịch có thể khôi phục các quyền này, nhưng tài sản đã buộc phải chuyển nhượng thì không quay lại. Đây là chỗ mà "lấy lại được" chỉ đúng một nửa.
Chuyên mục cuối cùng của chủ đề này nói kỹ về tài sản, và với ai đang có hoặc sẽ thừa kế nhà đất ở Việt Nam thì nên đọc trước khi quyết.
Nhóm không lấy lại được: ảnh hưởng tới đời sau
Phần quan trọng nhất và cũng là phần ít được cân nhắc nhất.
Quốc tịch theo huyết thống truyền từ người đang là công dân sang con. Điều này đã được nói ở nhiều bài, nhưng hệ quả cụ thể ở đây đáng nói rõ:
Con sinh ra sau khi cha mẹ đã thôi quốc tịch thì không nhận được quốc tịch đó. Kể cả khi cha mẹ về sau phục hồi quốc tịch, đứa trẻ đã sinh trong khoảng thời gian ấy thường không được hưởng hồi tố.
Con đã sinh trước đó thì không bị ảnh hưởng — quốc tịch của chúng đã hình thành và không mất đi vì quyết định của cha mẹ.
Nghĩa là thời điểm thôi quốc tịch tạo ra một đường phân chia giữa các con trong cùng một gia đình. Đây là hệ quả rất cụ thể mà nhiều người chỉ nhận ra sau khi đã xảy ra.
Với người còn dự định có con, đây là yếu tố nên đặt lên bàn cùng với mọi yếu tố khác.
Cơ chế phục hồi: câu hỏi quyết định
Bốn câu cần trả lời trước khi quyết, và nên hỏi bằng văn bản.
Nước này có cho phép người đã thôi quốc tịch xin trở lại không? Nếu không, mọi thứ ở nhóm một và nhóm hai trở thành không lấy lại được.
Nếu có, điều kiện là gì? Một số hệ thống đòi cư trú lại một thời gian; một số chỉ xét cho các diện nhất định.
Có giới hạn thời gian không? Vài nơi chỉ cho phục hồi trong một khoảng sau khi thôi.
Phục hồi có khôi phục đầy đủ các quyền không, hay có những thứ không trở lại?
Với Việt Nam, luật có quy định về việc xin trở lại quốc tịch — nhưng đó là một thủ tục có điều kiện riêng, không phải quyền mặc định, và điều kiện có thể đã đổi kể từ lần cuối ai đó tìm hiểu.
Ba thứ nên làm trước khi thôi quốc tịch
Không phải để can ngăn, mà để quyết định có đủ thông tin.
Lấy bản sao và số hoá toàn bộ giấy tờ liên quan tới quốc tịch đó — giấy khai sinh, giấy tờ tuỳ thân, hộ chiếu kể cả đã hết hạn, giấy tờ chứng minh quan hệ với người thân là công dân.
Lý do: sau khi thôi quốc tịch, việc xin lại các giấy tờ này khó hơn nhiều. Và chúng là thứ cần nếu về sau muốn phục hồi, hoặc nếu con cháu cần chứng minh nguồn gốc.
Xử lý xong các việc cần tư cách công dân — tài sản, thừa kế, thủ tục hộ tịch cho con.
Ghi lại một bản về quyết định: vì sao thôi, thời điểm nào, và tình trạng lúc đó ra sao. Đây là thứ mà con cháu sẽ đọc khi tự hỏi về nguồn gốc của mình.
Điều đáng nói thêm
Chuyên mục này không khuyên nên giữ hay nên bỏ — đó là quyết định của mỗi người, và có những hoàn cảnh mà việc thôi quốc tịch là lựa chọn đúng và cần thiết.
Điều duy nhất đáng nhấn: hãy để nó là một quyết định, không phải một bước làm cho gọn hồ sơ.
Và một điểm về thời gian: trong phần lớn trường hợp, không có gì buộc phải quyết ngay. Giữ hai quốc tịch trong khi cân nhắc không tốn gì đáng kể, và thời gian để tìm hiểu kỹ hầu như luôn có sẵn.
Thôi quốc tịch rồi có xin lại được không?
Tuỳ nước — đây là câu phải hỏi bằng văn bản trước khi quyết. Nếu nước đó không có cơ chế phục hồi thì mọi thứ mất đi đều không lấy lại được.
Tài sản ở nước đó có bị ảnh hưởng không?
Có thể. Quyền sở hữu một số loại tài sản khác nhau giữa công dân và người nước ngoài — tài sản đang có có thể phải xử lý trong một thời hạn, và quyền thừa kế có thể bị hạn chế.
Con tôi có bị ảnh hưởng không?
Con sinh trước khi thôi quốc tịch thì không — quốc tịch của chúng đã hình thành. Con sinh sau thì không nhận được quốc tịch đó, và thường không được hưởng hồi tố kể cả khi cha mẹ về sau phục hồi.
Nên làm gì trước khi thôi quốc tịch?
Số hoá toàn bộ giấy tờ liên quan tới quốc tịch đó, xử lý xong các việc cần tư cách công dân, và ghi lại một bản về quyết định để con cháu về sau đọc được.
