Rơi vào tình trạng không quốc tịch là rủi ro nghiêm trọng nhất trong toàn bộ chủ đề song tịch — và nó hoàn toàn tránh được, chỉ bằng việc làm đúng thứ tự các bước. Mọi trường hợp mắc kẹt đều có chung một nguyên nhân: chấm dứt quốc tịch cũ trước khi chắc chắn có quốc tịch mới.
Vì sao khoảng giữa lại nguy hiểm
Giữa lúc thôi quốc tịch cũ và lúc được cấp quốc tịch mới có một khoảng thời gian. Nếu trong khoảng đó việc nhập tịch không thành, người đó không còn quốc tịch nào.
Hệ quả thì như chuyên mục về người không quốc tịch ở một site khác đã mô tả: không hộ chiếu, không đi lại được, khó làm mọi thủ tục, và việc thoát ra mất nhiều năm.
Điều làm rủi ro này đặc biệt: nó không đến từ việc làm sai mà từ việc làm đúng nhưng sai thứ tự. Cả hai bước đều là bước hợp lệ; chỉ có thứ tự là vấn đề.
Và vì phần lớn hồ sơ nhập tịch cuối cùng đều thành công, người ta dễ coi bước đó là chắc chắn — trong khi không có gì chắc chắn cho tới khi có quyết định trong tay.
Ba mô hình thứ tự thường gặp
Mô hình một: nhập tịch trước, thôi quốc tịch cũ sau.
An toàn nhất và cũng phổ biến nhất ở các hệ thống hiện đại. Người xin được cấp quốc tịch mới, rồi có một thời hạn để hoàn tất việc thôi quốc tịch cũ.
Rủi ro duy nhất ở mô hình này: nếu không thôi được quốc tịch cũ trong hạn, quốc tịch mới có thể bị xem xét lại. Nên phải kiểm trước xem nước cũ có cho thôi không, trước khi cam kết.
Mô hình hai: thôi trước, nhập tịch sau.
Mô hình rủi ro nhất. Nếu gặp mô hình này, việc cần làm là hỏi xem có văn bản nào bảo đảm việc nhập tịch sẽ được chấp thuận — một cam kết có điều kiện, một quyết định treo, hoặc một xác nhận đã đủ điều kiện.
Không có văn bản đó thì không nên thôi quốc tịch cũ.
Mô hình ba: song song có điều kiện.
Hai bên phối hợp: nước mới ra một văn bản xác nhận sẽ cấp quốc tịch nếu người đó thôi được quốc tịch cũ; nước cũ dựa vào văn bản đó để cho thôi. Hai việc hoàn tất gần như cùng lúc.
Đây là mô hình được thiết kế đúng cho vấn đề này, và nếu cặp nước của mình có cơ chế như vậy thì nên dùng.
Xác định mô hình cho trường hợp của mình
Ba câu hỏi, hỏi cả hai nước.
Hỏi nước mới: việc thôi quốc tịch cũ phải hoàn tất trước khi nộp hồ sơ, trước khi có quyết định, hay sau khi nhập tịch? Và nếu sau thì trong thời hạn bao lâu?
Hỏi nước cũ: có cho thôi quốc tịch khi người xin chưa có quốc tịch khác không? Nếu không, các bên chấp nhận bằng chứng gì thay thế?
Hỏi cả hai: có cơ chế phối hợp nào giữa hai nước cho tình huống này không?
Ba câu này nên hỏi bằng văn bản và trước khi nộp bất cứ đơn nào. Với một rủi ro nghiêm trọng như vậy, một câu trả lời miệng không đủ.
Bốn dấu hiệu cảnh báo
Khi gặp một trong bốn dấu hiệu này, nên dừng lại và tìm hỗ trợ pháp lý trước khi đi tiếp.
Được yêu cầu thôi quốc tịch cũ mà chưa có văn bản gì từ nước mới.
Hai bên nói ngược nhau về thứ tự — mỗi bên đòi bên kia làm trước.
Thời hạn của một bên ngắn hơn thời gian xử lý của bên kia. Ví dụ nước mới cho sáu tháng để thôi quốc tịch cũ, trong khi thủ tục ở nước cũ mất một năm.
Có yếu tố làm việc thôi quốc tịch cũ có thể bị từ chối — nghĩa vụ chưa xong, giấy tờ không đủ.
Dấu hiệu thứ ba đáng chú ý vì nó âm thầm: mọi thứ có vẻ ổn cho tới khi hết hạn.
Nếu đã rơi vào khoảng giữa
Tình huống đã xảy ra rồi thì vẫn có hướng xử lý.
Liên hệ ngay cả hai nước và nêu rõ tình trạng. Nhiều hệ thống có cơ chế cho trường hợp này, đặc biệt khi người đó mất quốc tịch cũ với kỳ vọng hợp lý sẽ được nhập tịch.
Hỏi nước cũ về cơ chế trở lại quốc tịch. Như chuyên mục về trở lại quốc tịch ở một site khác đã nói, luật của nhiều nước — trong đó có Việt Nam — có điều khoản riêng cho người đã thôi quốc tịch để nhập tịch nước ngoài mà không được nhập. Đây chính là điều khoản dành cho tình huống này.
Tìm hỗ trợ pháp lý ở cả hai nước cùng lúc, vì lời giải gần như luôn cần hành động ở cả hai phía.
Điểm cần nói rõ để không hoảng: điều khoản chống rơi vào không quốc tịch tồn tại chính vì tình huống này được dự liệu. Nó khó và mất thời gian, nhưng thường không phải ngõ cụt.
Trường hợp cả gia đình cùng làm
Thêm một lớp phức tạp đáng lưu ý.
Khi cả nhà cùng nhập tịch và cùng phải thôi quốc tịch cũ, các hồ sơ có thể không tiến cùng tốc độ. Một người được chấp thuận trước, người khác bị yêu cầu bổ sung.
Nguyên tắc: không ai thôi quốc tịch cũ cho tới khi mọi người trong nhóm đều chắc chắn — vì một người mắc kẹt trong khoảng giữa ảnh hưởng tới cả gia đình về mặt đi lại và cư trú.
Với trẻ em, cần thận trọng hơn nữa: các quyết định về quốc tịch của trẻ khó đảo ngược và chúng chưa có tiếng nói, như chuyên mục về trẻ em đã nói.
Vì sao thứ tự các bước lại quan trọng đến vậy?
Vì giữa lúc thôi quốc tịch cũ và lúc có quốc tịch mới có một khoảng — nếu việc nhập tịch không thành trong khoảng đó thì người ta không còn quốc tịch nào.
Mô hình nào an toàn nhất?
Nhập tịch trước rồi thôi quốc tịch cũ sau. Nếu gặp mô hình ngược lại, phải có văn bản bảo đảm việc nhập tịch sẽ được chấp thuận trước khi thôi quốc tịch cũ.
Hai nước nói ngược nhau về thứ tự thì làm gì?
Đây là dấu hiệu cảnh báo — nên dừng và tìm hỗ trợ pháp lý. Nhiều cặp nước có cơ chế phối hợp bằng văn bản xác nhận có điều kiện, và đó là lối ra chuẩn cho tình huống này.
Đã mất quốc tịch cũ mà chưa được nhập tịch thì sao?
Liên hệ ngay cả hai nước. Luật nhiều nước, trong đó có Việt Nam, có điều khoản cho người đã thôi quốc tịch để nhập tịch nước ngoài mà không được nhập — điều khoản này dành đúng cho tình huống đó.
